Le Son LS10 MC phono cartridge

Luisteren

Eigenlijk weten we het al na het beluisteren van de eerste LP die we opzetten (de eerste persing van Pink Floyd’s The Wall): dit is goed, heel erg goed. Daar waar we bij de SL1 (het high output element) nog wat bescheiden wensen hadden in het hoog en scherpte, willen bij de Le Son LS10 alleen maar:

1) De hele plaat afluisteren
2) Nog meer platen luisteren.

De Le Son LS10 gaat verder war de LS1 ophoudt. De muziek heeft een luchtigheid die vergelijkbaar is met een live-ervaring. Op het moment dat de naald in de groef valt, kunnen we de ruimte ‘zien’ met onze oren. Dat geldt (bij goede opnames) ook voor de musici.

Ook valt op dat het allemaal zo vanzelfsprekend klinkt. En dat elke persing, elke master of remaster anders is. Dat horen we in elk detail terug. De Le Son LS10 haalt alle informatie uit de groef.

Déjà Vu

We zetten dezelfde CSNY-plaat op die we bij het reviewen van de SL1 beluisterden. We hebben versie die rondom de verschijningsdatum van het album (1970) uitgebracht. Bij Carry On horen we in de samenzang nog meer spanning en strijd die de Le Son LS10 eruit haalt. Ongelooflijk, we zitten nog meer op het puntje van de bank. Wat een dynamiek in alleen al de stemmen. De gedigitaliseerde versies van dit album komen niet in de buurt van deze plaat die nog niet eens is schoongemaakt.

Steven Wilson, Home Invasion: In Concert In The Royal Albert Hall

De track Pariah is een paar jaar onze favoriete test geweest voor soundstage, het kunnen weergeven van een liveconcert en de stem van zangeres Ninet Tayeb. Het nummer begint vrij rustig en loopt na 3 minuten steeds voller met gitaar- en synthesizerlijnen. Op de LP klinkt het, u raadt het al, zeer natuurlijk en vanzelfsprekend. Het ‘rauwe randje’ in Ninet Tayebs stem is er, maar wordt niet nadrukkelijk weergegeven. De drukke passages zijn druk maar er blijft overzicht.

De LS10 en de Grimm PW1

De hiervoor beschreven luisternotities zijn gemaakt met de Primare R35 phono preamp. Een paar weken later kwam de nieuwe Grimm PW1 binnen, de phono preamp van Grimm. Met een prijskaart van € 4.999 ruim 3 keer de prijs van de Rega R35. Wat zou dit doen? Dat gaat u lezen in de review van de Grimm PW1… spoiler: het is best wel een lekkere combinatie! 

Headshell

De cartridge-houder (headshell) is de verbinding tussen het element en de toonarm. Het element is bevestigd aan de headshell en deze weer aan de toonarm. Soms zit de houder vast aan de arm, bij toonarmen van bijvoorbeeld de Technics SL1200 is de headshell los. Dit is handig want zo kan je makkelijk van element wisselen. Technics levert een standaard headshell bij de platenspeler. Wat zou een andere headshell toevoegen aan de geluidskwaliteit? We kunnen ons voorstellen dat materiaaleigenschappen als rigiditeit en isolatie van trillingen de weergave ten goede kan komen.

We hebben in een eerdere review over phono-voorversterkers geschreven over hoe zwak het electrisch signaal is dat van een cartridge komt. Bij een low output MC-element als de Le Son LS10 gaat het om een uitgangsspanning van 0,4mV, ofwel 0,0004 Volt. Een phono preamp versterkt dit tot de lijnspanning van 1V, wat neerkomt op een versterking van 69dB. Ter vergelijking: in lichtsterkte verhoudt zich dit van een kaarslicht tot een stadion-floodlight. Of een fluistergeluid tot de geluidsdruk van een popconcert in de open lucht. Of de trilling van de naald in de groef die wordt versterkt tot een aardbeving met een kracht van 7,8 op de schaal van Richter. Met dit soort microvoltages doet elke resonantie of interventie die voor een betere geleiding zorgt ertoe.

Puck-factor

Een puck zorgt ervoor dat de plaat strakker op het plateau ligt, zodat de plaat minder resoneert, de naald strakker in de groef komt. Bij het snijden van de master-plaat (de lacquer) wordt deze vacuum gezogen; we hebben ook een exclusieve platenspeler gezien die dit doet. Mocht u dit ook thuis willen dan wijzen we erop dat de compressor in een andere ruimte moet staan. Just saying.

Met een puck komt u ook een heel eind. We hebben om dit te testen een echte ijshockeypuck aangeschaft en hier een gat in het midden in geboord. Het resultaat is – echt! – verbluffend. Vooral de basweergave verbetert enorm. In strakheid, diepte, textuur. Het laat maar weer eens zien dat kleine ingrepen bij phono-versterking grote effecten kunnen hebben, in positieve en negatieve zin.

C’est Le Son qui fait la musique

Terug naar de Le Son LS10mkII. We schreven al dat alles natuurlijk en vanzelfsprekend klinkt. De neiging van ons reviewers om op zoek te gaan wat we missen wordt niet eens geactiveerd. De LS10mkII brengt een soort rust in de ruimte omdat kennelijk alles op zijn plaats valt. Letterlijk en figuurlijk. We hebben de afgelopen jaren veel naar vinyl kunnen luisteren en wat de LS10mkII presteert is echt bijzonder. Zeker voor de prijs. Natuurlijk is 900 euro voor een element geen kassakoopje, maar voor een low output moving coil lopen de prijzen flink op. Van de bekende merken Ortofon en Rega kosten de topmodellen €5.000-6.000 en van een exclusief merk als Koetsu gaat het om €10.000-15.000. Wij denken dat Le Son met de LS10mkII een heel eind meekomt, waarbij we moeten aantekenen dat het niet alleen het element is dat de muziek maakt, maar ook de platenspeler (motor, plateau, plint), de toonarm en niet te vergeten de puck!

Na publicatie van deze review zijn n.a.v. lezersvragen correcties in de tekst aangebracht over de verwachte speelduur van de naald (1.000-1.500 uur) en een aantal kleine tekstuele correcties.